काठमाडौं – माटो सुधार, फसल उत्पादन वृद्धि र वातावरणीय सन्तुलन कायम गर्न प्रभावकारी मानिने ‘बायोचार’ को प्रयोग हालका वर्षहरूमा नेपाली कृषिमा तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको छ।

बायोचार जैविक पदार्थलाई कम अक्सिजनयुक्त वातावरणमा जलाएर तयार गरिने कार्बन–धनी पदार्थ हो, जसले माटोको गुणस्तर सुधार र हरितगृह ग्यास उत्सर्जन घटाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

कृषि विज्ञहरूको भनाइअनुसार, बायोचारले माटोमा पानी र हावाको सन्तुलन कायम राख्ने, कार्बन भण्डारण बढाउने र पोषक तत्वहरूलाई लामो समयसम्म स्थिर राख्ने कार्य गर्छ। यसले नाइट्रोजन, फस्फोरस र पोटासियमजस्ता पोषक तत्वहरू माटोमा टिकाइराख्ने भएकाले फसल उत्पादनमा उल्लेखनीय वृद्धि देखिएको छ।

बायोचार विशेषगरी धान, मकै, तरकारी र फलफूल खेतीमा प्रयोग हुन थालेको छ। बीउ रोपण अघि वा सतहमा बायोचार मिसाउँदा जराको विकास तीव्र हुने, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढ्ने र कीराको आक्रमण घट्ने देखिएको छ।

शहरी क्षेत्रमा पनि यसको प्रयोग हाइड्रोपोनिक्स र कन्टेनर खेतीमा भइरहेको छ। माटो वा कोकोपिटमा १०-२० प्रतिशत बायोचार मिसाउँदा पानी बचत हुने, पौधाको जरा स्वस्थ रहने र पोषक तत्वहरूको स्थायित्व सुनिश्चित हुने कृषि विज्ञहरू बताउँछन्।

बायोचारले जैविक मलको आवश्यकता घटाउने र माटोमा कार्बन संचित गर्ने भएकाले जलवायु परिवर्तन नियन्त्रणमा पनि योगदान पुर्‍याउने वैज्ञानिकहरूको दाबी छ।

विशेषज्ञहरूको भनाइमा, बायोचारको प्रयोगले दीर्घकालीन रूपमा दिगो कृषि प्रणाली विकासमा सहयोग गर्नेछ र नेपालको कृषि उत्पादन प्रणालीलाई जलवायु-मैत्री बनाउने दिशामा नयाँ सम्भावना खोलेको छ।