काठमाडौँ- वैदिक सनातन हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले आज आषाढ शुक्ल एकादशीका अवसरमा घरघरमा तुलसीको बिरुवा रोपेर पवित्र पर्व हरिशयनी एकादशी मनाउँदै छन्। ज्येष्ठ शुक्ल एकादशी अर्थात् निर्जला एकादशीका दिन छरिएको तुलसीको दलबाट तयार भएका साना बिरुवाहरूलाई आज विशेष पूजाअर्चनासहित घरको आँगन तथा मठमा रोप्ने धार्मिक परम्परा छ। हिन्दू शास्त्रहरूमा तुलसीलाई साक्षात भगवान् श्रीविष्णुकै अवतार तथा  लक्ष्मीको स्वरूपका रूपमा पूजनीय मानिन्छ। आजका दिन रोपिएको तुलसीको बिरुवालाई आगामी चार महिनासम्म हरेक दिन बिहान-बेलुका नित्य पूजा, जल अर्पण र धूपदीप गरी कात्तिक शुक्ल एकादशी अर्थात् हरिबोधनी एकादशीका दिन भगवान् दामोदरसँग विवाह गराएर साङ्गे गर्ने परम्परा रहिआएको छ।

शास्त्रमा उल्लेख भएअनुसार आजैका दिनदेखि सृष्टिकर्ता भगवान् विष्णु क्षीरसागरमा चार महिनाका लागि योगनिद्रामा शयन गर्न जाने भएकाले यस एकादशीलाई ‘हरिशयनी एकादशी’ वा ‘देवशयनी एकादशी’ भनिएको हो। भगवान् विष्णु सुत्ने यो चार महिनाको अवधिलाई ‘चतुर्मास’ भनिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार विष्णु शयन गरेको अवधिमा उहाँले सृष्टिको कार्यभार भगवान् शिवलाई सुम्पिने भएकाले चतुर्मासभरि भगवान् शिव र विष्णु दुवैको उपासना गर्ने र एकादशी महात्म्यको पाठ पारायण गर्ने गरिन्छ। चतुर्मासको अवधिमा विवाह, व्रतबन्ध जस्ता शुभ तथा मङ्गल कार्यहरू नगरिने भए पनि एकादशी व्रत, दान, जप र सत्य कर्म गर्नु अत्यन्त फलदायी मानिन्छ। वर्षभरि पर्ने २४ वटा एकादशीमध्ये आषाढ शुक्ल र कात्तिक शुक्ल एकादशीलाई सबैभन्दा ठूलो र फलदायी एकादशीका रूपमा मानिन्छ।

धार्मिक तथा पौराणिक महत्त्वका अलावा तुलसीको वनस्पतीय र वैज्ञानिक महत्त्व पनि उत्तिकै उच्च रहेको छ। तुलसीलाई बोटबिरुवाहरूमध्ये सबैभन्दा बढी अक्सिजन उत्सर्जन गर्ने र वातावरणमा रहेका दूषित वायुलाई शुद्ध तुल्याउने प्राकृतिक शुद्धिकर्ता मानिन्छ। आयुर्वेदिक दृष्टिकोणले तुलसीलाई विभिन्न रोगको अचूक औषधिका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। यसको पात, डाँठ र मञ्जरीको नियमित सेवनले रुघाखोकी, ज्वरो, श्वासप्रश्वासका समस्या र पाचन प्रणालीका विकारहरू शमन हुने जनविश्वास र वैज्ञानिक प्रमाण छ। घरको आँगनमा तुलसीको मठ हुनाले घरवरपर नकारात्मक ऊर्जा नष्ट भई सकारात्मक वातावरण कायम हुने विश्वाससमेत रहिआएको छ।

आज बिहानैदेखि काठमाडौँ उपत्यकाभित्रका चार नारायण मन्दिरहरू – चाँगुनारायण, विशङ्खुनारायण, इचङ्गुनारायण र शेषनारायणका साथै बूढानीलकण्ठस्थित नारायणस्थान र देशभरका प्रमुख विष्णु एवं कृष्ण मन्दिरहरूमा दर्शनार्थी भक्तजनहरूको घुइँचो लागेको छ। विभिन्न धार्मिक स्थल, पार्टी, पौवा तथा सत्सङ्गहरूमा आजैका दिनदेखि चार महिनासम्म सञ्चालन हुने चतुर्मास पुराण तथा भागवत कथा वाचन कार्यक्रमहरूसमेत प्रारम्भ गरिएका छन्। भक्तजनहरूले आजको दिन फलाहार गरी व्रत बस्ने, भजनकीर्तन गर्ने र भगवान् विष्णुको सहस्रनाम पाठ गरी पुण्य आर्जन गर्ने गर्दछन्।