• अर्पणा श्रेष्ठ

वर्तमान अवस्थामा बालबालिका अपराधमा संलग्न हुनुको पछाडि कुनै एउटा मात्र कारण हुँदैन। यसमा पारिवारिक वातावरण, साथीसङ्गत, विद्यालय, समाज र स्वयं बालबालिकाको व्यक्तिगत वा मनोवैज्ञानिक अवस्थाले संयुक्त रूपमा प्रभाव पारिरहेका हुन्छन्। मेरो अध्ययन तथा व्यावहारिक अनुभवका आधारमा बाल अपराधका मुख्य कारणहरूलाई निम्नानुसार वर्गीकरण गर्न सकिन्छ:

१. पारिवारिक कारणहरू

पारिवारिक विघटन र बेवास्ता: आमा-बुबाबीचको निरन्तरको झगडा, सम्बन्ध विच्छेद, एकल परिवारको बाध्यता, अभिभावकको अत्यधिक व्यस्तता वा वैदेशिक रोजगारीका कारण बालबालिका एक्लै वा हजुरबुबा-हजुरआमाको संरक्षणमा बस्नुपर्ने अवस्था छ। यस्तो बेला उचित निगरानी र पारिवारिक बन्धन कमजोर हुँदा बालबालिका गलत बाटोमा लाग्ने जोखिम उच्च हुन्छ।

अभिभावकको आपराधिक वा दुर्व्यसनी पृष्ठभूमि: आमा-बुबा वा परिवारका अन्य ज्येष्ठ सदस्य नै लागूऔषध, मदिरापान वा अन्य आपराधिक क्रियाकलापमा संलग्न छन् भने बालबालिकाले सानैदेखि त्यही वातावरणलाई सामान्य मान्दै सिक्ने गर्छन्।

घरेलु हिंसा र दुर्व्यवहार: पारिवारिक हिंसा, शारीरिक वा मानसिक सजाय र बाल दुर्व्यवहार भोग्ने बालबालिकाहरूमा ‘अभिघातज घट्नापछिको तनाव विकार’ (PTSD) जस्ता समस्या देखिन्छन्, जुन पछि गएर बाल अपराधको बलियो कारक बन्न पुग्छ। त्रुटिपूर्ण पालनपोषण: धेरै कडा, अति खुकुलो वा उपेक्षापूर्ण व्यवहारले बालबालिकामा आत्मनियन्त्रण र सहानुभूति जस्ता मानवीय मूल्यहरूको विकास हुन पाउँदैन।

२. आर्थिक अवस्था र बालश्रम

गरिबी र सापेक्षिक अभाव: विपन्नताका कारण गाँस, बास, कपास र शिक्षा जस्ता आधारभूत आवश्यकताबाट वञ्चित हुँदा कतिपय बालबालिका चोरी वा लागूऔषध ओसारपसार जस्ता गैरकानुनी काममा फस्छन्। त्यस्तै, साथीभाइको जीवनशैलीसँग आफ्नो अवस्था तुलना गर्दा पैदा हुने निराशा र आक्रोशले पनि उनीहरूलाई आक्रामक बनाउँछ।

उपभोगवादी संस्कृति र भौतिकवाद: वर्तमान समयमा सफलता र खुसीको मापदण्ड पैसा तथा भौतिक सामान (जस्तै: महँगो मोबाइल, कपडा) सँग जोडिन पुगेको छ। यसले गर्दा कतिपय बालबालिकामा नैतिक मूल्य कमजोर भई जसरी पनि पैसा कमाउने वा सामान जुटाउने धुनमा अपराधको बाटो रोज्ने प्रवृत्ति बढेको देखिन्छ।

३. साथीसङ्गत र सामाजिक वातावरण गलत सङ्गत र समूह (ग्याङ) को प्रभाव

आफ्ना दौँतरी वा साथीहरू आपराधिक क्रियाकलापमा संलग्न छन् भने उनीहरूको दबाब वा देखासिकीमा लागेर बालबालिकाले अपराधलाई सामान्य ठान्न थाल्छन्। कहिलेकाहीँ साथीहरूबाट बहिष्कृत हुने डरले वा उनीहरूको ध्यान तान्नका लागि पनि गलत बाटो रोज्ने गरिन्छ।

सहरीकरण र सामाजिक नियन्त्रणको कमी: सहरी क्षेत्रमा बढ्दो आधुनिकता र गुमनामपनका कारण छिमेकी वा समुदायले एकअर्कालाई चिन्ने र निगरानी राख्ने चलन कम हुँदै गएको छ, जसले गर्दा बालबालिका सजिलै कुलतमा फस्ने वातावरण बन्छ।

४. प्रविधि, इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालको प्रभाव

स्मार्टफोनको लत र अनलाइन गेम : हालको समयमा यो सबैभन्दा ठूलो चुनौतीका रूपमा देखा परेको छ। मोबाइलको लतका कारण बालबालिकाहरूमा भावना र आवेग नियन्त्रण गर्ने क्षमता कमजोर बन्दै गएको छ।

हिंसात्मक र अश्लील सामग्रीको सहज पहुँच: इन्टरनेट, युट्युब, टिकटक जस्ता माध्यममा देखिने हिंसात्मक र अमर्यादित दृश्यहरूका कारण बालबालिकामा अपराध र हिंसाप्रति संवेदनशीलता हराउँदै गएको छ। अनलाइनमार्फत हुने साइबर अपराध, ब्ल्याकमेलिङ र विभिन्न नकारात्मक ‘च्यालेन्ज’ हरूमा फसेर बालबालिका अपराधी वा सिकार बन्ने क्रम बढ्दो छ।

५. विद्यालय र शिक्षा प्रणालीको भूमिका

शिक्षा प्रणालीको कमजोरी र विद्यालय छाड्ने दर : विद्यालयको वातावरण आकर्षणविहीन हुनु, पढाइमा पछाडि पर्नु वा बीचैमा विद्यालय छोड्नु (ड्रपआउट) बाल अपराधको अर्को कारण हो। विद्यालय नगएपछि सडक र गलत समूहसँग बालबालिकाको सम्पर्क सहजै हुन पुग्छ। कडा अनुशासन र ‘विद्यालयदेखि जेलसम्म’ को मार्ग (School-to-Prison Pipeline): विद्यालयमा गरिने कडा र सुधारात्मक नभई दण्डात्मक व्यवहार, निलम्बन (सस्पेन्सन) वा निष्कासन जस्ता नीतिहरूले विद्यार्थीलाई विद्यालय प्रणालीबाट टाढा धकेल्छ। अध्ययनहरूका अनुसार स्कुलबाट सजाय पाएका वा निकालिएका विद्यार्थीहरू पछि गएर पक्राउ पर्ने वा अपराधमा संलग्न हुने सम्भावना बढी हुन्छ।

६. मनोवैज्ञानिक र व्यक्तिगत कारणहरू

आवेगशीलता र आत्म-नियन्त्रणको कमी : सानै उमेरमा रिस, डर, उदासी वा आवेगलाई सही ढङ्गले व्यवस्थापन गर्न नसक्दा बालबालिकाहरू हिंसात्मक व्यवहारतर्फ उद्यत हुन्छन्। अरूको पीडा नबुझ्ने (सहानुभूतिको कमी), भविष्यप्रति गम्भीर नहुने र हीनताबोधले पनि यसमा बल पुर्‍याउँछ।

मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरू: डिप्रेसन, एन्जाइटी (चिन्ता) तथा ‘एकाग्रताको कमी र अति सक्रियता विकार’ (ADHD) जस्ता मानसिक स्वास्थ्य समस्या भएका वा सिकाई क्षमता कमजोर भएका बालबालिकाहरूमा आक्रामकता बढी देखिन्छ, जसले उनीहरूलाई बारम्बार अपराधतर्फ धकेल्न सक्छ।

७. लागूऔषधको सहज उपलब्धता

वर्तमान समयमा सहरदेखि ग्रामीण भेगसम्मका केही क्षेत्रमा सानै उमेरमा गाँजा, खैरो हिरोइन, सुँघ्ने पदार्थ (डेन्ड्राइट) वा विभिन्न प्रतिबन्धित औषधिहरूको पहुँच बढेको छ। कुलतको लत बसिसकेपछि त्यसको खर्च जुटाउनका लागि बालबालिका चोरी, डकैती वा ओसारपसार जस्ता गम्भीर अपराधमा संलग्न हुन पुग्छन्।

८. कानुनी सचेतना र बाल अधिकारको बुझाइमा कमी

कस्तो कार्य गर्दा अपराध ठहरिन्छ, कुन कार्य कानुनविपरीत हो र त्यसको परिणाम कस्तो हुन्छ भन्ने कुराको सामान्य जानकारी धेरै बालबालिका र स्वयं अभिभावकहरूलाई पनि हुँदैन। कानुनी सचेतनाको अभावमा पनि कतिपय बालबालिकाहरू खेलखेलमै वा अनजानमै कानुनी फन्दामा परिरहेका हुन्छन्।

समग्रमा भन्नुपर्दा, बाल अपराधको पछाडि कुनै एकल कारण नभएर पारिवारिक निगरानीको कमी, किशोरावस्था प्रविधिको दुरुपयोग, आर्थिक असमानता, विद्यालय र कानुनी शिक्षाको कमजोरी जस्ता बहुआयामिक तत्वहरू एकापसमा अन्तरसम्बन्धित हुन्छन्। त्यसैले, बालबालिकालाई अपराधको बाटोमा लाग्न नदिन परिवार, विद्यालय, कानुनी निकाय र समग्र समाजले एकीकृत रूपमा ध्यान दिनु आजको प्रमुख आवश्यकता हो। अन्तरसम्बन्धित हुन्छन्। त्यसैले, बालबालिकालाई अपराधको बाटोमा लाग्न नदिन परिवार, विद्यालय, कानुनी निकाय र समग्र समाजले एकीकृत रूपमा ध्यान दिनु आजको प्रमुख आवश्यकता हो।

बालबालिकाको उज्ज्वल भविष्य निर्माण गर्न परिवार, विद्यालय र समाज सबैको साझा जिम्मेवारी आवश्यक छ । समयमा नै विचार गर्नुहोस् र सचेत समाज निर्माणमा योगदान दिनुहोस् ।

अर्पणा श्रेष्ठ

निलकण्ठ-३ पुछार बजार, धादिङबेशी धादिङ ।