काठमाडौं । रसुवाको भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको बाढीले घरपरिवार, व्यवसाय तथा विभिन्न प्रतिष्ठानमा गरी ७९ अर्ब १७ करोड रुपैयाँभन्दा बढीको क्षति पुर्‍याएको छ। राष्ट्रिय योजना आयोगले सार्वजनिक गरेको घरपरिवार तथा प्रतिष्ठानसम्बन्धी सर्वेक्षणको प्रारम्भिक विवरणअनुसार बाढीबाट घरपरिवारतर्फ ६९ अर्ब ५७ करोड र व्यवसाय तथा प्रतिष्ठानतर्फ ९ अर्ब ६० करोड रुपैयाँ बराबरको आर्थिक क्षति भएको हो।

बाढीले घर, जग्गाजमिन, खेतीबाली, खाद्यान्न, पशुपन्छी, सवारीसाधन तथा घरायसी सामग्रीमा ठूलो क्षति पुर्‍याएको सर्वेक्षणले देखाएको छ। यस विपद्बाट चार जिल्लाका हजारौँ परिवार र सयौँ व्यवसाय तथा प्रतिष्ठान प्रभावित भएका छन्। प्रारम्भिक विवरणले बाढीबाट भएको क्षति भौतिक संरचनामा मात्रै सीमित नरही स्थानीय बासिन्दाको जीविकोपार्जन, कृषि उत्पादन र आर्थिक गतिविधिसम्म फैलिएको देखाउँछ।

राष्ट्रिय योजना आयोगको सर्वेक्षणअनुसार बाढीबाट कुल ६ हजार ८१७ परिवारका ३२ हजार ८७२ जना प्रभावित भएका छन्। यसैगरी ४९९ वटा व्यवसाय तथा प्रतिष्ठानमा क्षति पुगेको छ। बाढीका कारण २ हजार ९८९ वटा आवासीय संरचना पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त भएका छन्। घरबार गुमाएका परिवारका लागि आवासको पुनर्निर्माण र विस्थापित जीवनलाई सामान्य अवस्थामा फर्काउनु प्रमुख चुनौती बनेको छ।

घरजग्गामै अर्बौँको क्षति

बाढीका कारण घर निर्माण गरिएको जग्गा तथा घडेरीमा ठूलो क्षति पुगेको छ। सर्वेक्षणमा आफ्नै स्वामित्वमा रहेको घर भएको जग्गातर्फ ५४ दशमलव ६५ हेक्टर क्षेत्रफल प्रभावित भएको उल्लेख छ। घडेरीमा भएको क्षति १३ अर्ब २६ करोड रुपैयाँ र घर निर्माण लागततर्फ ११ अर्ब ९५ करोड रुपैयाँ बराबरको नोक्सानी आकलन गरिएको छ।

यसैगरी ३ हजार ६१० परिवारको स्वामित्वमा रहेको ५०७ दशमलव ९७ हेक्टर जग्गाजमिनमा क्षति पुगेको छ। उक्त जग्गाको क्षति ३५ अर्ब ४४ करोड रुपैयाँ बराबर रहेको प्रारम्भिक विवरणमा उल्लेख छ। जग्गा र घडेरीमा भएको क्षतिले प्रभावित परिवारको आवाससँगै उनीहरूको सम्पत्तिको आधारसमेत कमजोर बनाएको छ।

बाढीले खेतीपातीमा समेत असर पारेको छ। सर्वेक्षणअनुसार २ हजार ९५१ परिवारले लगाएको बालीमा क्षति पुगेको छ। कृषि उत्पादनमा भएको क्षति २३ करोड २१ लाख रुपैयाँ बराबर रहेको छ। खेतीबालीमा निर्भर परिवारका लागि यसले तत्कालीन खाद्यान्न आवश्यकता र आगामी आम्दानी दुवैमा असर पार्ने देखिन्छ।

खाद्यान्न, पशुपन्छी र घरायसी सामग्री नष्ट

बाढीले घरभित्र भण्डारण गरेर राखिएको खाद्यान्नसमेत बगाएको वा नष्ट गरेको छ। सर्वेक्षणअनुसार १ हजार ८७६ परिवारको भण्डारणमा रहेको खाद्यान्नमा क्षति पुगेको छ। यसबाट १० करोड ४१ लाख रुपैयाँ बराबरको नोक्सानी भएको छ।

त्यसैगरी १ हजार ११ परिवारले पालेका पशुपन्छी तथा माछामा २१ करोड ४२ लाख रुपैयाँ बराबरको क्षति पुगेको छ। कृषि र पशुपालनबाट जीविकोपार्जन गर्ने परिवारका लागि पशुधनको क्षतिले आम्दानीको स्रोतमा समेत असर पारेको छ।

बाढीका कारण १ हजार ११५ परिवारका सवारीसाधनमा १ अर्ब २४ करोड रुपैयाँ बराबरको क्षति भएको छ। बहुमूल्य, सांस्कृतिक तथा पुरातात्त्विक वस्तुतर्फ २ हजार ३३० परिवारको ५ अर्ब २ लाख रुपैयाँ बराबरको क्षति भएको सर्वेक्षणमा उल्लेख छ।

यसैगरी ३ हजार १८७ परिवारका टिकाउ प्रकृतिका घरायसी सामग्रीमा १ अर्ब ४५ करोड रुपैयाँ बराबरको क्षति पुगेको छ। टिकाउ नहुने घरायसी सामग्रीतर्फ २ हजार ७६९ परिवारले ६६ करोड ३५ लाख रुपैयाँ बराबरको क्षति बेहोरेका छन्। घरभित्रका दैनिक प्रयोगका सामग्रीदेखि वर्षौँ लगाएर जोडेको सम्पत्तिसम्म नष्ट हुँदा प्रभावित परिवारको पुनःस्थापनामा थप आर्थिक भार पर्ने देखिन्छ।

नुवाकोटमा सबैभन्दा बढी परिवार प्रभावित

सर्वेक्षणको प्रारम्भिक विवरणअनुसार प्रभावित परिवारको सङ्ख्याका आधारमा नुवाकोट सबैभन्दा अगाडि छ। नुवाकोटमा ३ हजार ८४१ परिवार प्रभावित भएका छन्। रसुवामा १ हजार ९२०, धादिङमा ९४८ र गोरखामा १०८ परिवार प्रभावित भएको विवरणमा उल्लेख छ।

व्यवसाय तथा प्रतिष्ठानतर्फ पनि नुवाकोटमा सबैभन्दा बढी क्षति पुगेको देखिन्छ। नुवाकोटका ३२३ प्रतिष्ठान प्रभावित भएका छन्। धादिङमा १०४, रसुवामा ५७ र गोरखामा १५ वटा प्रतिष्ठान प्रभावित भएका छन्। चार जिल्लामा गरी ४९९ प्रतिष्ठानमा बाढीको असर परेको छ।

व्यवसाय तथा प्रतिष्ठानमा भएको क्षतिले स्थानीय व्यापार, रोजगारी र सेवा प्रवाहमा समेत असर पार्न सक्ने देखिन्छ। घरपरिवारसँगै व्यवसायको पुनःस्थापना हुन नसके प्रभावित क्षेत्रको आर्थिक गतिविधि पुरानै अवस्थामा फर्कन समय लाग्न सक्छ।

चार जिल्लामा सर्वेक्षण

राष्ट्रिय योजना आयोगले बाढीबाट भएको क्षतिको विवरण सङ्कलन गर्न अनलाइन एप र ट्याब्लेटको प्रयोग गरी सर्वेक्षण सञ्चालन गरेको थियो। यसका लागि चार जिल्लाका १५ स्थानीय तहमा ५८ टोली परिचालन गरिएको थियो। सर्वेक्षणमा १५६ जना जनशक्ति संलग्न थिए।

सार्वजनिक गरिएको विवरण प्रारम्भिक सर्वेक्षणमा आधारित रहेकाले क्षतिको अन्तिम मूल्याङ्कन तथा पुनःस्थापनासम्बन्धी थप विवरण आउन बाँकी छ। यद्यपि प्रारम्भिक तथ्याङ्कले बाढीबाट भएको आर्थिक क्षतिको व्यापकता र प्रभावित परिवारको पुनःस्थापनाका लागि आवश्यक स्रोतको ठूलो परिमाणलाई उजागर गरेको छ।

बाढीबाट घर, जग्गा, कृषि उत्पादन, पशुधन र व्यवसाय गुमाएका हजारौँ परिवारलाई सामान्य जीवनमा फर्काउन आवास पुनर्निर्माण, जीविकोपार्जनका साधनको पुनःस्थापना र प्रभावित व्यवसायलाई पुनःसञ्चालन गर्न सहयोग आवश्यक देखिन्छ। क्षतिको विस्तृत मूल्याङ्कनका आधारमा राहत, पुनर्निर्माण र पुनःस्थापनाका कार्यक्रम प्रभावकारी रूपमा अघि बढाउनु चुनौतीपूर्ण हुनेछ।