• उत्तम कँडेल
  प्रारम्भ
  प्रकृती–मानव केन्द्रीत जनआन्दोलनको भारतिय सम्मेलन पञ्जावमा २ देखी ४ अक्टोवर २०२६ (विस.२०८३ असोज १६–१८) मा सम्पन्न भयो । त्यसमा भारतको कुनाकुनावाट आएका करिव तिनसय प्रतिनिधी र पर्यवेक्षकहरुको वाक्लो उपस्थिती थियो । नेपालको तर्फवाट भने विन्दुराज सापकोटा, उत्तम कँडेल, माया गिरी, डोलराज अर्याल, किसन शर्मा, सरला खनाल, लक्ष्मी खाँण र हरी सापकोटा समेत आठजनाको उपस्थिती थियो । त्यहाँ वैश्विक गर्मी, जलवायु परिवर्तन र धर्ती दोहनवाट पैदा भएका जल सङकटवारे दस्तावेजहरु प्रस्तुत गरिएका थिए । अभियानको दिर्घकालीन २५ वुँदे कार्यक्रम, विधान तथा प्रतिवेदन माथि पनि छलफलहरु भएका थिए । सम्मेलनका अन्य विशेषताहरु निम्नानुसार थिए ।
  विशेषताहरु
  १. विचार विकासको अभावमा अभियानले निरन्तरता पाउन सक्छ कि सक्दैन भन्ने चिन्ता र चासो भैरहेको वेला यो सम्मेलनले फेरी एकपटक ती आशङकाहरुको खण्डन गरेको छ । मुख्य विचारक आरपी सर्राफ र डिवी सिंहको अभावमा पनि अभियानको निरन्तरतामा कुनै कमी आएको छैन । वरु सिद्घान्त, विचार, सङगठन र संघर्षको क्षेत्रमा यसले अझ विकसीत र विस्तारीत रुप लिदै गएको छ । पछिल्लो चरणमा विकसित प्रविधीहरु जस्तै एआई, अन्तरिक्ष विज्ञान, आणविक हतियारहरु र तरङग ज्ञानको अनियन्त्रित प्रयोगले मानव जाती र समग्र जीवन माथी नै चुनौती थपेको छ । यस्ता विकासलाई कसरी सन्तुलीत, दिगो र भरपर्दो वनाउने ? मानव जातीको अवको वाटो र दिशा के हुनु पर्ला ? व्रम्हाण्डकै सुन्दर ग्रहलाई अझै सुन्दर कसरी वनाउन सकिएला ? भन्ने जस्ता अनेकौ सवालमा सम्मेलनले उचित संश्लेषण र विश्लेषण गरेको थियो । आखिरमा सम्मेलनले प्रकृति–मानव हितैषी विकास मोडेलको अपरिहार्यतालाई फेरी एक पल्ट पुष्टी गरेको छ ।
  २. लामो समयदेखी भारतिय सम्मेलनहरुमा आरपी सर्राफवाट दिक्षीत वुढाहरु मात्र हावी थिए । तर विगत केही वर्षहरु देखी अभियानमा महिला, युवा र विभिन्न क्षेत्रका नयाँ अनुहारहरु पनि देखिन थालेका छन् । वर्तमान कर्पोरेट व्यवस्थाको गलत दिशा र योजनाको कारण जैव–सामाजिक सङकट वढ्दै गएको र त्यसवाट मुक्ति पाउन प्रणालीमा नै रुपान्तरण गर्नु पर्ने निष्कर्ष वुझे पछि युवाहरु अभियानमा जोडिन थालेका हुन् । अभियान पनि देशव्यापी वन्दै गएको छ । जवदेखी भारतिय अभियन्ताहरु सडकमा उत्रन थाले तव देखी परिवर्तनप्रेमी युवाहरु अभियानमा जोडिन थाले । नेपालले पनि भारतिय अनुभववाट धेरै सिक्न सक्छ । जति धेरै सडक केन्द्रित काम हुन सक्यो त्यति नै संगठन वनाउन सकिने अनुभव आफैमा महत्वपूर्ण छ ।
  ३. जलवायु परिवर्तन, ग्लोवल वार्मीङ र पर्यावरणीय गिरावटले विश्वव्यापी खाद्य सुरक्षा र पर्यावरणीय असुरक्षाको प्रश्न पेचिलो वन्दै गएको छ । विश्व खाद्य सङगठनको प्रतिवेदन अनुसार यतिवेला विश्वका झण्डै एक अरव मानिसहरु उच्च स्तरको खाद्य असुरक्षाको चपेटामा छन् । झण्डै डेढ अरव मानिसहरु चरम गरिवीमा छन् । झण्डै पाँच करोड मानिसहरु हरेक वर्ष गरिवीको रेखामुनी झरिरहेका हुन्छन् । अर्कोतिर सिमीत धनाडयहरुको हातमा अथाह सम्पती थुप्रदै गएको छ । भनिन्छ, विश्वका १० प्रतिसत धनाडयहरुसँग झण्डै ५२ प्रतिसत र ५० प्रतिसत गरिवहरुसँग केवल ८.५ प्रतिसत धन रहेको छ । यसको मतलव पछिल्ला दशकहरुमा धनि र गरिव विचको खाडल अस्वाभाविक रुपमा फराकिलो वन्दै गएको छ ।
  तर वर्तमान कर्पोरेटवादीहरु खाद्य तथा पर्यावरणीय सुरक्षालाई खासै महत्व दिदैनन । उनिहरु राष्ट्रिय सुरक्षाको नाममा सैन्य सामाग्रीको उत्पादन, वितरण तथा ओसारपसारमा एकोहोरो जोड लगाईरहेका छन् । जसले गर्दा विश्वभर द्वन्द, हिंसा, युद्ध र अशान्ती नराम्ररी फैलेको छ । साथै गरिवी, अभाव, विभेद र वेरोजगारी पनि रफ्तारमा वढेको छ । आजका शासकहरु जीवन रक्षाको वाटो छाडेर राष्ट्रीय सुरक्षाको नाममा सत्ता, शक्ति र धनको खेलोमा व्यस्त छन् । यहिनेर कर्पोरेटवादी र प्रकृति–मानव हितैषी विचारधारा विच फरक देखिन्छ । यसपटकको भारतिय सम्मेलनमा यसवारे प्रशस्त छलफल भएको थियो ।
  ४. सम्मेलनमा नेपालको वितण्डावादी हिमपहिरोको वारेमा पनि प्रशस्त चर्चा भयो । कतिपयलाई यो चाईनाको षडयन्त्र थियो भन्ने भ्रम पनि परेको रहेछ । वास्तवमा भारतिय शासकहरु वेलावेलामा चाईना विरोधी जनमत भट्काउन अनेक भ्रम छरिरहन्छन् । सम्मेलनले जलवायु परिवर्तनवाट हिमालय आश्रित झण्डै दुई अरव मानिसहरुको जिवन रक्षाको लागी सम्वेदनशिल हुन सरोकारवाला सवैलाई आग्रह गरेको छ ।
  तिव्वतीयन पठारको नेपालतर्फ फर्केको पाटोमा रहेको हजारौ हिमताल, हिमनदी, ग्लेसियरहरुको कारण नेपाल झन् वढी सङकटग्रष्त रहेको र कुनै पनि वेला थप विस्फोटनहरु हुन सक्ने भएकोले समग्र जिवन रक्षाको लागी सम्मेलनले प्रकृति–मानव हितैषी विकास मोडलमा जान सरकारहरुसँग आग्रह गरेको छ । कार्यान्वयनमा ढिलासुस्ती हुन गएमा जनसमुदायले सम्वन्धित पक्षहरुमा दवाव दिनु पर्ने सुझाव समेत दिएको छ ।
  विज्ञहरुका अनुसार विश्वमा खडेरी, आँधीवेहरी, सामुन्द्री गर्मी, तातो हावा, जलसङकट, अति वृष्ट्री, अनावृष्टी, वाढी, पहिरो, हिम पहिरो आदी अनेकौ प्राकृतिक घटनाक्रमहरुमा अस्वाभाविक परिवर्तन र वढोत्तरी भैरहेको छ । जलवायु परिवर्तनको कारण विश्वभरी सामाजीक, आर्थिक र राजनैतिक सङकटहरु वढ्दै गैरहेका छन् । यसको मतलव सुन्दर पृथ्वीमा जिवन विरोधी हर्कत वढ्दै गएको छ । तर पनि आजका कर्पोरेट शासकहरुमा चिन्ता देखिदैन । धन, सत्ता र वश्र्चस्व विस्तारमा उनिहरुको ध्यान खिचिदै गएको छ । अझ उल्टो उनिहरु यस्ता मुद्दा उठाउनेहरुलाई विकास विरोधीको संज्ञा दिदै आएका छन् ।
  प्राप्त शिक्षा र आगामी कार्यभारहरु
  १. प्रकृति–मानव केन्द्रित जनआन्दोलनको भारतिय सम्मेलनमा यसपल्ट फेरी दक्षिण एसियाली राष्ट्रहरु विचको जनसार्कवारे कुरा उठयो । विसं २०७१ को छैटौ नेपाल सम्मेलन पछि अर्को सम्मेलन हुन सकेको छैन । प्रभुत्ववादी शैलीको कारण यतिवेला भारतको सवैजसो छिमेकीहरुसँग दुष्मनी वढेको छ । जसले सरकारी सार्क मात्र हैन गैर–सरकारी क्षेत्रहरुमा समेत गम्भीर असर परेको छ । जनता जनता विचको एकता र सहकार्यको पर्याय वनेको प्रकृति–मानव केन्द्रित जनआन्दोलनको जनसार्कमा समेत यसको असर देखिएको छ ।
  असहज परिस्थितीको कारण आजसम्म सातौ जनसार्क हुन सकेको छैन । नेपालले आँट गर्न सक्छ भने जनसार्क अझै व्युतन सक्छ भन्ने विषयमा त्यहा खुलेर छलफल भयो । क्षेत्रका सवै राष्ट्रहरुको सहभागिता सुनिश्चित गर्न पनि नेपाल उपयुक्त आयोजक हुन सक्ने देखियो । त्यसैले अव नेपाललाई जनसार्क आयोजना गर्ने अवसर र चुनौती दुवै थपिएको छ । यसवारेमा छिट्टै छलफल र निष्कर्षमा पुग्नु पर्ने आवस्यकता छ ।
  २. अभियानकोे निरन्तरताको लागी आन्दोलनमा युवाहरुको सहभागीता महत्वपूर्ण हुन्छ । तर हामीले विगत लामो समय देखी सङगठनमा न युवाहरुलाई समेट्न सकेका छौ न टुटफुट र विभाजनलाई नै रोक्न सकेका छौ । त्यसवारेमा गम्भीर समिक्षा आवस्यक भैसकेको छ । अभियानको निती र कार्यक्रमहरुलाई सडकवाट अनुमोदन नगर्ने हो भने युवाहरुलाई जोड्न सकिदैन । अभियन्ताहरु सडकमा देखिन थाले पछि आन्दोलन व्यापक र विस्तारित मात्र भएन, त्यसले भारतिय सङगठनको रुप र आकारमा समेत ठुलो परिवर्तन ल्यायो । त्यसैले भारतको यो अनुभवलाई हामीले पनि आत्मसात गर्न ढिलाई गर्न हुँदैन ।
  ३. यसपटकको भारतिय सम्मेलनमा मञ्चको कार्यक्रममा समेत नितान्त फरकपन देखियो । मञ्चमा उद्घोषक वाहेक कोही थिएनन् । फूलमाला, खादा, व्याच थिएन । सभापती, अतिथी, प्रमुख अतिथीहरु थिएनन । मञ्च खाली थियो । वेलावेलामा वक्ताहरु मञ्चमा उक्लन्थे र विचार राख्थे । कर्पोरेट अगुवाहरुले विगत लामो समय देखी नेता र जनप्रतिनिधीहरुलाई केन्द्रमा राखेर नितीगत सवाललाई ओझेल पार्दै आएका थिए । यस्तो गलत अभ्यासले नेतृत्वलाई देवत्वकरण गर्न मद्दत पुगेको थियो । तर यस अभियानले मञ्चको त्यो तामझामलाई जरैदेखी उखेलेर फ्याकेको छ । अभियानलाई नेता प्रधान हैन निती प्रधान वनाउन मञ्चलाई त्यसरी व्यवस्थित गरिएको हुनु पर्छ ।
  ४. नेतृत्व छनौट प्रणालीमा पनि कुनै अस्वस्थ्य प्रतिस्पर्धा देखिएन । सम्मेलनले समय दिन सक्ने, काममा जोड दिने, क्षमता भएका, स्वैच्छिक, ऐच्छिक र स्वयमसेवी भावना भएकाहरुलाई छनौट गरिएको थियो । जवकी कर्पोरेटवादी सङघ संस्थाहरुमा नेतृत्व छनौट पैसा र सत्ता आशिर्वादको आधारमा हुने गर्छ । जुन अस्विकार्य छ । सम्मेलनले संगठन भित्रको एकल निर्णय र आदेशलाई खारेज गर्दै सामुहिक नेतृत्व र साङगठानीक एकतामा जोड दिएको छ ।
  ५. सम्मेलनमा पेश गरिएका प्रतिवेदन अनुसार हरेक केन्द्रिय वैठकहरुमा समसामयिक सवालमा दस्तावेजहरु प्रस्तुत हुदै आएका छन् । त्यस्ता दस्तावेजहरुले घटनाक्रमलाई हेर्न, वुझ्न र साझा दृष्ट्रिकोण वनाउन मद्दत पुगेको छ । समाजमा देखिएका हरेक नयाँ चुनौतीलाई पहिचान गर्न र रुपान्तरण गर्न यस्ता छलफलहरु महत्वपुर्ण हुन्छन् । त्यसैले हामीले पनि त्यस्ता अभ्यासहरुवाट सिक्न ढिलाई गर्न हुँदैन ।

कमजोरीहरु

१. सिमीत कोटाको कारण यस पटकको सम्मेलनमा नेपालले चाहे जस्तो सहभागी गराउन सकेन । डिवी सिँहको पालासम्म नेपालवाट भारत जाने सहभागीहरु प्रशस्त हुन्थ्ये । संगठन विस्तारको लागी ति सम्मेलनलाई वहाँले सँधै मौकाको रुपमा प्रयोग गर्दै आउनु भयो । तर पछि पछि भारतिय निम्ता खाने वस्ने र घुम्ने स्टेसन वन्न थाले पछि नेपालको वदनाम हुन थाल्यो । त्यस पछि भने अभियानमा भारतिय निम्तालाई वस्तुनिष्ट वनाउनु पर्ने आवस्यकता महसुस भयो । फलस्वरुप यस पटक सहभागीहरु कम हुन गयो ।
२. सम्मेलनमा हिन्दी र पञ्जावी भाषाको प्रयोग गरिएको थियो । जुन हाम्रो लागी सुपाच्य भएन । हिन्दी वुझ्न गा¥हो थिएन । तर पन्जावी वुझ्न हम्मे हम्मे पथ्र्याे । सम्मेलनमा विचार आदान प्रदान गर्न र सम्झन समेत भाषा वाधक वनिरहयो ।
३. सम्मेलनमा आउदा जाँदा विभिन्न प्रवृतिहरु विच हल्का टकराव देखियो । मानिसहरुमा फरक फरक प्रवृतिहरु हुन्छन् । प्रवृतिहरु विच एकता, संघर्ष र रुपान्तरणको प्रक्रिया चलिरहेको हुन्छ । हरेक व्यक्तिसँग आ–आफ्नै पहिचान झल्कने आनिवानी र स्वभावहरु हुन्छन् । त्यो नै व्यक्तिको वास्तविक परिचय हो । जस्लाई हम्मेसी रुपान्तरण गर्न सकिदैन । त्यसैले हरेकले स्वभाव र आनिवानीहरु वुझेर मात्र अर्कोसँग व्यवहार गर्न सिक्नु पर्छ । जसले यात्रालाई सहज र सरल वनाउन मद्दत गर्छ । नत्र अनावस्यक द्वन्द र झमेलामा फस्न सक्ने डर हुन्छ । यो नै यात्रा र सहकार्यको नियम हो । जे होस, यसपटकको यात्राले हामीहरुलाई वेग्लै र उच्चस्तरको सिकाईमा फड्को मार्ने अवसर मिलेको अनुभुती भयो ।
४. कार्यक्रमको विचमा लेरागागामा पर्यावरणीय जुलुस समेत सम्पन्न भयो । तर स्थानिय समुदायको खासै सहभागीता देखिएन । जसले जनतासम्म पुग्न अभियानले अझै मिहिनेत र लगानी गर्नु पर्ने आवस्यकता महसुस भयो ।
निष्कर्ष

यस पटकको भारत भ्रमणले कैयौ नयाँ पुराना अभियन्ताहरुसँग अन्तक्रिया गर्ने र परिचयलाई नविकरण गर्ने अवसर मिल्यो । पर्यावरणिय विनासका पछिल्लो घटनाक्रमलाई हेर्न, वुझ्न र निष्कर्षमा पुग्न समेत यो सम्मेलन सहयोगी वन्यो । समय वित्दै जाँदा प्रकृति–मानव मैत्रि विचारधारा कसरी प्रभावकारी वन्दै गैरहको छ भन्ने थाहा पाउन पनि यो सम्मेलन महत्वपुर्ण रहयो । समग्रमा यस पटकको भारत भ्रमण फलदायी, प्रेरणादायी र उत्साहवर्धक समेत रहयो ।

३१ असोज २०८३