काठमाडौँ, बैशाख १० (अप्रिल २३) । संसारभरका लेखक, प्रकाशक र पाठकहरूको साझा उत्सव ‘विश्व पुस्तक तथा प्रतिलिपि अधिकार दिवस’ आज नेपालमा पनि विभिन्न चेतनामूलक कार्यक्रम गरी मनाइँदै छ। विशेष गरी युवा पुस्तामा पठन संस्कृतिको विकास गर्ने र सर्जकहरूको बौद्धिक सम्पत्तिको रक्षा गर्ने उद्देश्यका साथ यो दिवस मनाउने गरिएको हो।

 सन् १९९५ मा फ्रान्सको पेरिसमा सम्पन्न संयुक्त राष्ट्रसंघीय शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक संगठन (युनेस्को) को २८ औँ महासभाले अप्रिल २३ लाई विश्व पुस्तक दिवसको रूपमा घोषणा गरेको थियो। यो दिन प्रसिद्ध लेखकहरू विलियम शेक्सपियर, मिगेल डि सेर्भेन्टास र गार्सिलासो डी ला भेगा जस्ता महान् साहित्यकारहरूको पुण्यतिथि समेत परेकाले यसको विशेष महत्त्व रहेको छ।

यो दिवसको सुरुवाती जरा भने स्पेनसँग जोडिएको छ। स्पेनमा अप्रिल २३ मा ‘गुलाब दिवस’ मनाउने र मायाको प्रतीक स्वरूप गुलाब साटासाट गर्ने परम्परा थियो। तर, सन् १९२६ बाट स्पेनी लेखक मिगेल डि सेर्भेन्टासको सम्झनामा गुलाबको साटो पुस्तक उपहार दिने चलन सुरु भयो, जसले पछि विश्वव्यापी रूप लियो।

 लेखन तथा प्रकाशनको क्षेत्रमा प्रतिलिपि अधिकार एउटा गम्भीर विषय बन्दै आएको छ। लेखकको अनुमति बिना रचनाको अनधिकृत प्रयोग, पाइरेसी र बौद्धिक चोरी रोक्न यो दिवसले सचेतना जगाउने काम गर्दछ। नेपालमा पनि प्रतिलिपि अधिकार ऐन तर्जुमा भए पनि यसको पूर्ण कार्यान्वयन अझै चुनौतीको विषय बनेको छ।

 पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालमा पनि पुस्तक दिवसको अवसरमा साहित्यिक बहस, पुस्तक प्रदर्शनी र लेखक-पाठक अन्तरक्रिया जस्ता कार्यक्रमहरू बढ्न थालेका छन्। खासगरी सामाजिक सञ्जालको प्रभावसँगै साथीभाइबीच पुस्तक उपहार दिने र ‘रिडिङ च्यालेन्ज’ जस्ता गतिविधिले नेपाली युवाहरूमा पठन संस्कृतिलाई पुनः जीवित गराउँदै लगेको छ।