काठमाडौं । नेपालमा स्क्रब टाइफस संक्रमणको जोखिम बढ्दै गएको छ। स्वास्थ्य सेवा विभागअन्तर्गतको इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखा (ईडीसीडी) को तथ्याङ्कअनुसार यस वर्ष जनवरीदेखि हालसम्म देशभर ११ हजार २२६ जनामा स्क्रब टाइफस संक्रमण पुष्टि भएको छ। संक्रमण ७४ जिल्लामा फैलिएको छ भने यसबाट ६ जनाको मृत्यु भएको छ।

उपलब्ध तथ्याङ्कअनुसार धादिङ जिल्लामा मात्रै ३९९ जनामा संक्रमण देखिएको छ। जिल्लागत संक्रमितको सङ्ख्याका आधारमा धादिङ देशका बढी प्रभावित जिल्लामध्ये सातौँ स्थानमा रहेको छ। खेतीपाती, घाँसदाउरा, पशुपालन तथा वनजंगल र झाडी आसपासको क्षेत्रमा काम गर्ने मानिसको दैनिक गतिविधिसँग सम्बन्धित जोखिमका कारण ग्रामीण क्षेत्रमा यस रोगप्रति विशेष सतर्कता आवश्यक देखिएको छ।

देशभर संक्रमण फैलिरहेको अवस्थामा धादिङमा देखिएको संक्रमितको सङ्ख्याले पनि रोगको जोखिमलाई बेवास्ता गर्न नहुने संकेत गर्छ। विशेषगरी खेतबारीमा काम गर्ने किसान, घाँस काट्न जाने व्यक्ति, पशुपालक तथा झाडी र वनजंगल आसपास आवतजावत गर्ने मानिसले सावधानी अपनाउनुपर्ने हुन्छ।

धादिङ देशका बढी प्रभावित जिल्लामध्ये सातौँ

ईडीसीडीको उपलब्ध विवरणअनुसार धादिङमा ३९९ जनामा स्क्रब टाइफस संक्रमण देखिएको छ। जिल्लागत तथ्याङ्कमा धादिङभन्दा अगाडि दाङ, स्याङ्जा, सङ्खुवासभा, सल्यान, बझाङ र पाल्पा रहेका छन्।

दाङमा ६५८, स्याङ्जामा ५६५, सङ्खुवासभामा ५०५, सल्यानमा ४९१, बझाङमा ४६३ र पाल्पामा ४२३ जनामा संक्रमण पुष्टि भएको छ। धादिङपछि रोल्पामा ३७७, बर्दियामा ३५६ र दार्चुलामा ३४८ जनामा संक्रमण देखिएको छ।

यस तथ्याङ्कले स्क्रब टाइफस कुनै एउटा भौगोलिक क्षेत्र वा प्रदेशमा मात्र सीमित नरहेको देखाउँछ। पहाडी तथा तराईका विभिन्न जिल्लामा संक्रमण देखिएकाले स्थानीय अवस्था, मानिसको दैनिक गतिविधि र रोग पहिचानमा हुने सहजताले पनि जोखिमको आकलन गर्दा महत्त्व राख्छन्।

वर्षायामपछि संक्रमणमा वृद्धि

स्क्रब टाइफसका बिरामीको सङ्ख्या वर्षायामको अन्त्यतिर उल्लेख्य रूपमा बढेको तथ्याङ्कले देखाएको छ। विशेषगरी अगस्ट र सेप्टेम्बर महिनामा संक्रमितको सङ्ख्या बढेको हो। सेप्टेम्बर महिनामा मात्रै २ हजार ९३८ नयाँ संक्रमित थपिएका थिए।

वर्षायाममा घाँस, झाडी र झारपात बढ्ने तथा मानिसको खेतबारी र ग्रामीण क्षेत्रमा आवतजावत भइरहने भएकाले यस अवधिमा स्क्रब टाइफसको जोखिमप्रति सचेत रहनुपर्ने हुन्छ।

लुम्बिनी प्रदेशमा सबैभन्दा बढी संक्रमण

प्रदेशगत तथ्याङ्कअनुसार लुम्बिनी प्रदेशमा सबैभन्दा धेरै ३ हजार ६६ जनामा संक्रमण पुष्टि भएको छ। यो राष्ट्रिय तथ्याङ्कको करिब २७ दशमलव ८ प्रतिशत हो। सुदूरपश्चिम प्रदेशमा २ हजार ११३ र गण्डकी प्रदेशमा २ हजार ४१ जना संक्रमित भएका छन्।

त्यसैगरी बागमती प्रदेशमा १ हजार ३७३, कोशी प्रदेशमा १ हजार २४३, कर्णाली प्रदेशमा ९२७ र मधेस प्रदेशमा २७७ जनामा संक्रमण देखिएको विवरणमा उल्लेख छ।

बागमती प्रदेशभित्र पर्ने धादिङमा ३९९ जनामा संक्रमण देखिनुले जिल्लास्तरमा पनि रोग पहिचान, जनचेतना र समयमै उपचारको महत्त्व स्पष्ट पार्छ।

के हो स्क्रब टाइफस ?

स्क्रब टाइफस ओरिएन्टिया सुसुगामुसी नामक जीवाणुबाट हुने संक्रमण हो। संक्रमित चिगर माइट अर्थात् सूक्ष्म लार्भा अवस्थाको माइटले टोकेपछि मानिसमा यो रोग सर्न सक्छ। यस्ता माइट घाँस, झाडी, झारपात तथा वनस्पतिले ढाकिएका क्षेत्रमा पाइन्छन्।

खेतबारीमा काम गर्ने, घाँसदाउरा गर्ने, वनजंगल जाने वा झाडी भएको स्थानमा समय बिताउने मानिसमा संक्रमणको जोखिम रहन सक्छ। तर स्क्रब टाइफस सामान्यतया मानिसबाट मानिसमा सर्दैन।

संक्रमण भएपछि ज्वरो आउने, टाउको दुख्ने, शरीर दुख्ने, अत्यधिक थकान महसुस हुने र कहिलेकाहीँ शरीरमा रातो डाबर देखिने जस्ता लक्षण देखिन सक्छन्। माइटले टोकेको ठाउँमा कालो खप्की परेको घाउसमेत देखिन सक्छ, जसलाई रोग पहिचानका क्रममा चिकित्सकले महत्त्वपूर्ण संकेतका रूपमा हेर्छन्। तर सबै संक्रमितमा यस्तो घाउ देखिन्छ भन्ने हुँदैन।

समयमै उपचार नगरे ज्यानै जान सक्छ

स्क्रब टाइफसको समयमै पहिचान र उपचार नभए संक्रमण गम्भीर बन्न सक्छ। यसले फोक्सो, मिर्गौला, मस्तिष्कलगायत महत्त्वपूर्ण अंगमा असर पुर्‍याउन सक्छ। गम्भीर अवस्थामा सास फेर्न कठिन हुने, मिर्गौलाको कार्यक्षमता घट्ने र अन्य जटिलता उत्पन्न हुने सम्भावना रहन्छ।

अचानक उच्च ज्वरो आउने, टाउको तथा शरीर दुख्ने, असामान्य थकान हुने वा माइटले टोकेको हुन सक्ने शङ्का लागेमा स्वास्थ्य संस्थामा जाँच गराउनुपर्छ। चिकित्सकले लक्षण, परीक्षण र आवश्यकताअनुसार रगत परीक्षणबाट रोग पहिचान गर्न सक्छन्।

स्क्रब टाइफसको उपचारमा चिकित्सकको सल्लाहअनुसार उपयुक्त एन्टिबायोटिक प्रयोग गरिन्छ। समयमै उपचार सुरु गर्दा धेरैजसो बिरामी निको हुन सक्छन्। त्यसैले ज्वरो आएमा आफैँ औषधि सेवन गरेर बस्नु वा उपचारमा ढिलाइ गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।

धादिङमा सावधानी आवश्यक

धादिङका ग्रामीण क्षेत्रमा खेतीपाती, घाँसदाउरा, पशुपालन तथा झाडी आसपासको क्षेत्रमा काम गर्ने मानिसले स्क्रब टाइफसबाट बच्न विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ। खेतबारी, वनजंगल वा झाडीमा जाँदा शरीर ढाक्ने पूरा बाहुला भएको कपडा र जुत्ता लगाउनु उपयुक्त हुन्छ। घाँस वा झाडीमा अनावश्यक रूपमा बस्न र सुत्नबाट बच्नुपर्छ। काम सकेपछि शरीर तथा कपडामा माइट लागेको हुन सक्ने सम्भावनालाई ध्यान दिँदै सरसफाइमा पनि ध्यान दिनुपर्छ।

ज्वरो वा अन्य लक्षण देखिएमा स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श लिनु र आवश्यक परीक्षण गराउनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। विशेषगरी बालबालिका, वृद्धवृद्धा र अन्य स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिमा लक्षण देखिएमा उपचारमा ढिलाइ गर्नु हुँदैन।

देशभर ११ हजारभन्दा बढी संक्रमित र ६ जनाको मृत्यु भएको विवरणले स्क्रब टाइफसलाई सामान्य ज्वरोका रूपमा मात्रै लिएर बेवास्ता गर्न नहुने देखाएको छ। धादिङमा समेत ३९९ जनामा संक्रमण पुष्टि भएको अवस्थामा जनचेतना विस्तार, समयमै परीक्षण र उपचारमा पहुँच सुनिश्चित गर्नु आवश्यक छ।