• डा.सीता ढुंगाना

समाज निरन्तर परिवर्तनशील छ। समयसँगै विचार, प्रविधि, आवश्यकता र चुनौतीहरू बदलिन्छन्। यस्तो परिवर्तित सन्दर्भमा समाजलाई सन्तुलित रूपमा अघि बढाउन दुई महत्वपूर्ण आधार आवश्यक पर्छन्-अनुभवले भरिएका अग्रजहरूको मार्गदर्शन र ऊर्जाशील, नवप्रवर्तनशील युवाहरूको नेतृत्व। आजको युगमा “अग्रजलाई सम्मान र युवालाई नेतृत्व” भन्ने अवधारणा कुनै भावनात्मक नारा मात्र नभई व्यवहारिक र अपरिहार्य आवश्यकता बनेको छ।

गत भदौमा भएको नवयुवाहरूको आन्दोलनको मूल मुद्दा पनि यही थियो। यही कारण आम जनताले आन्दोलनलाई समर्थन गरे। यद्यपि त्यस आन्दोलनका घटनाक्रमले देशका मुख्य संरचनागत धरोहरहरू नष्ट भए र ७६ जना युवाहरूले सहादत प्राप्त गरे-यो राष्ट्रका लागि ठूलो क्षति हो। तर त्यस बलिदानले उठाएको पुस्तागत परिवर्तनको आवाजलाई नजरअन्दाज गर्नु इतिहाससँग अन्याय हुनेछ।

राजनीति स्थिर प्रक्रिया होइन; यो समय, समाज र चेतनासँगै परिवर्तन हुने गतिशील अभ्यास हो। नेपाली राजनीतिक इतिहासले परिवर्तन सधैं पुस्तागत सहकार्यबाट मात्र सम्भव भएको प्रमाणित गर्छ।

नेपाली राजनीतिमा अग्रजको ऐतिहासिक योगदान

नेपालमा प्रजातन्त्र स्थापना, निरंकुश शासनविरुद्ध संघर्ष, गणतन्त्रको घोषणा र संघीय संरचनाको स्थापना-यी सबैमा अग्रज नेताहरूको निर्णायक भूमिका रह्यो। जतिबेला उहाँहरू स्वयं युवा हुनुहुन्थ्यो, जनताले भरोसा गरेर साथ दिए र सफल बनाए। जेलनेल, निर्वासन, दमन र त्यागबाट उहाँहरूले जनचेतना निर्माण गर्नुभयो। उहाँहरूको अनुभव राजनीतिक विश्वविद्यालय बराबरको धरोहर हो।

अग्रजहरू संस्थागत स्मृति हुन्-संविधान, शक्ति सन्तुलन, कूटनीति र राष्ट्रिय एकतामा उहाँहरूको ज्ञान अमूल्य छ। तर समस्या तब सुरु हुन्छ जब सम्मान स्थायित्वमा बदलिन्छ र स्थायित्व जडतामा परिणत हुन्छ।

पुस्तागत जाम र नेतृत्व संकट

नेपाली राजनीतिमा दशकौँदेखि एउटै अनुहार र शैलीले नेतृत्व ओगट्दा राजनीतिक संस्था नवप्रवर्तनविहीन बन्दै गएका छन्। दलहरूले नयाँ पुस्तालाई अघि नसार्दा जनताले विकल्प नपाएको अवस्था छ। यही कारण युवाहरू देशभित्र भविष्य नदेखेर विदेश पलायन भइरहेका छन्।

राज्यको उत्पादन शून्यजस्तै छ, राष्ट्रिय पूँजी निर्माणको योजना देखिँदैन, प्रशासनिक सेवा पहुँचविहीन छ। हस्पिटलदेखि अदालतसम्म, वडा कार्यालयदेखि सिंहदरबारसम्म पहुँच र भनसुन बिना काम नहुने अवस्था विकसित भएको छ। यो नेतृत्वको असक्षमता भन्दा पनि नयाँ चुनौती सामना गर्न नसकेको प्रमाण हो।

लोकतन्त्रमा नेतृत्व हस्तान्तरण स्वाभाविक हो। तर जब पुरानो पुस्ताले यसलाई कमजोरी ठान्छ, तब युवामा निराशा र वैकल्पिक राजनीतिप्रति आकर्षण बढ्छ।

युवालाई नेतृत्व किन आवश्यक?

युवा उमेर मात्र होइन—ऊर्जा, नवीन सोच र परिवर्तनको प्रतीक हो। आजको विश्व प्रविधिमैत्री, पारदर्शी र परिणाममुखी शासनतर्फ अघि बढिरहेको छ। नेपाललाई पुरानो शैलीले अब अगाडि लैजान सक्दैन।

युवालाई नेतृत्व दिनु भनेको

• निर्णय तहमा पहुँच,
•  नीति निर्माणमा सहभागिता,
•  जिम्मेवारीसहित उत्तरदायित्व सुम्पनु हो।

नयाँ पुस्ताको नैतिक साहसले भ्रष्टाचार, ढिलासुस्ती र सत्ता मोहको अन्त्य सम्भव छ।

पुस्ताबीच सहकार्यको आवश्यकता

अग्रज अनुभवका स्रोत हुन्, युवा कार्यान्वयनका शक्ति। विश्वका सफल राजनीतिक प्रणालीहरूले यही मोडल अपनाएका छन्—अग्रज मार्गदर्शक, युवा नेतृत्वकर्ता।

नेपालमा पनि यदि दलहरूले संरक्षक प्रणाली विकास गरी योजनाबद्ध पुस्तान्तरण गरे भने राजनीतिक स्थायित्व र नवप्रवर्तन दुवै सम्भव हुन्छ।

सम्मानको सही अर्थ

अग्रजलाई सम्मान भन्नाले सधैं पदमा राख्नु होइन; विचार र अनुभवको संस्थागत प्रयोग गर्नु हो। युवालाई नेतृत्व दिनु अराजकता होइन; नयाँ राजनीतिक संस्कारको सुरुवात हो।

निष्कर्ष

“अग्रजलाई सम्मान र युवालाई नेतृत्व” अब विकल्प होइन—राजनीतिक पुनर्जागरणको सूत्र हो। सम्मान बिना परिवर्तन अस्थिर हुन्छ, नेतृत्व बिना सम्मान निरर्थक हुन्छ।

नेपाललाई जवाफदेही, सक्षम र भरोसायोग्य राजनीतिक दिशा दिन अनुभव र ऊर्जा दुवैको समिश्रण अनिवार्य छ। पुस्तागत सन्तुलन मिलाउन नसक्ने दलहरू इतिहासमा सीमित हुनेछन्।

अब समय आएको छ-मार्गदर्शन अग्रजबाट, नेतृत्व युवाबाट। यही नै नेपालको राजनीतिक भविष्यको एकमात्र सही बाटो हो।